2022 йилда ташкил этилган Ўзбекистон ФинТех Ассоциацияси мамлакатда рақамли молиявий хизматларни ривожлантириш учун институционал асосларни изчил равишда шакллантириб келмоқда. Финтех бозорининг жадал ўсиши шароитида Ассоциация эътиборни технологик пойгага эмас, балки фойдаланувчилар манфаатлари ва молиявий инструментларга бўлган ишонч марказида турган барқарор, шаффоф ва масъулиятли экотизимни шакллантиришга қаратмоқда. Ассоциация директори Наргис ДЎСТМАТОВА журналимизга берган интервьюсида соҳанинг асосий ривожланиш векторлари – ўз-ўзини тартибга солиш, масъулият ва BNPL тизимининг тизимли ривожланиши ҳақида гапириб берди.
– Ҳурматли Наргис Умеджоновна, Ўзбекистон ФинТех Ассоциациясининг молиявий хизматлар ва инновацион технологиялардан фойдаланган ҳолда хизматлар кўрсатиш бозорида фаолият юритаётганига уч йил бўлганига қарамай унинг ушбу даврдаги фаолият натижалари жуда таъсирли. Ассоциациянинг мамлакатимиз финтех-экотизимидаги ўрни қандай?
– Ўзбекистон ФинТех Ассоциацияси финтех-компаниялар, банклар, регулятор органлар ва эксперт ҳамжамияти ўртасида мулоқот платформаси сифатида фаолият юритади. Ассоциация фаолиятининг асосий мақсади – ўз-ўзини тартибга солиш механизмларини ривожлантириш, соҳавий стандартларни ишлаб чиқиш ва тизимли хавфларни камайтиришдан иборат. Бундай ёндашув бозорнинг янада барқарор ва прогноз қилинадиган тарзда ривожланишини таъминлайди, давлат органларига эса тартибга солиш сиёсатида профессионал ҳамжамиятнинг эксперт позициясига таяниш имконини беради.
– Ассоциация ўз фаолиятини қайси асосий йўналишлар бўйича ривожлантирмоқда, хусусан BNPL сегментида?
– Ассоциация фаолияти бир нечта стратегик йўналишлар бўйича шакллантирилган:
● соҳавий стандартлар ва хулқ-атвор кодексларини ишлаб чиқиш;
● норматив-ҳуқуқий ташаббуслар ва регулятор ўзгаришларини муҳокама қилишда иштирок этиш;
● бозор иштирокчиларининг профессионал компетенцияларини ривожлантириш;
● молиявий инклюзияни ва рақамли тўлов ечимларини илгари суриш;
● истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва молиявий маҳсулотларга нисбатан этик ёндашувни шакллантириш.
Аҳолининг молиявий хулқ-атворига бевосита таъсир кўрсатадиган сегментларга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Шундай сегментлардан бири – BNPL (Buy Now, Pay Later) бозоридир.
– BNPL хизмати уни банк маҳсулотлари орасида энг оммабоп йўналишлардан бирига айлантирган устунликка эга. Аммо нега BNPL юқори масъулият талаб қиладиган соҳа ҳисобланади?
– BNPL моделлари классик кредитлашга муқобил сифатида фаол ривожланиб, товарлар ва хизматлардан фойдаланиш имкониятларини кенгайтирмоқда. Бироқ шаффоф қоидалар мавжуд бўлмаган шароитда бундай маҳсулотлар аҳоли қарздорлигининг ортиши ва фойдаланувчилар молиявий барқарорлигининг пасайиши хавфини келтириб чиқаради. Ушбу сегментнинг сезгирлигини ҳисобга олган ҳолда, Ўзбекистон ФинТех Ассоциацияси BNPL’ни алоҳида иш йўналиши сифатида белгилади. Асосий эътибор бозор иштирокчиларининг ўз-ўзини тартибга солиши ва профессионал масъулиятига қаратилди, хусусан этик кодекс ишлаб чиқилди.
– У ҳолда BNPL Этик кодекси нима ва унинг моҳияти нимада, деган табиий савол туғилади.
– Ушбу йўналишда Ассоциациянинг асосий инструменти BNPL’нинг Этик кодекси ҳисобланади. Мазкур ҳужжат бўлиб тўлаш ва кечиктирилган тўлов хизматларини кўрсатувчи компаниялар учун ҳалол ва масъулиятли хулқ-атворнинг ягона тамойилларини белгилаб беради. Кодекс ахборотни ошкор этиш, мижозлар билан ўзаро муносабатлар, тўлов қобилиятини баҳолаш, муддати ўтган қарздорликни бошқариш, шунингдек, ички комплаенс жараёнларини тартибга солади. Унинг асосий мақсади – фойдаланувчилар учун тушунарли ва адолатли шартларни таъминлаш, бозор иштирокчилари учун эса репутацион ва регулятор хавфларни камайтиришдан иборат. Муҳим жиҳати шундаки, ушбу Кодекс амалий характерга эга бўлиб, формал талабларни бажаришга эмас, балки BNPL маҳсулотларига бўлган узоқ муддатли ишончни шакллантиришга қаратилган. Ҳозирги кунда бозорнинг 80 фоизини шакллантирадиган энг йирик BNPL-провайдерлар ушбу Кодексни қабул қилиб, имзолаган, қолган бозор иштирокчилари эса унинг тамойилларини 2026 йилдан бошлаб жорий этадилар.
– Бугун финтех бозорининг молиявий регулятор билан ўзаро ҳамкорлиги қандай йўлга қўйилган ва уни тартибга солишда қандай трансформациялар кутилмоқда?
– Ўзбекистон молиявий сектори ҳозирда фаол трансформация босқичини бошдан кечирмоқда ва бу жараёнда норматив-ҳуқуқий база ҳал қилувчи ўрин тутади. Айнан тартибга солиш сифатининг юқорилиги янги маҳсулотларни бозорга чиқариш тезлигини, фойдаланувчилар ишонч даражаси ва компанияларнинг масштаблашиш имкониятларини белгилаб беради. Бугунги кунда регулятор, соҳавий ассоциациялар ва бизнес ўртасидаги ўзаро муносабатлар очиқ, конструктив ва тизимли тус олмоқда – бу ўтган йиллар билан солиштирганда сезиларли эволюциядир.
– Ўзбекистон ФинТех Ассоциацияси финтех-компаниялар, банклар, регулятор органлар ва эксперт ҳамжамияти ўртасида мулоқот платформаси сифатида фаолият юритади. Ассоциация фаолиятининг асосий мақсади – ўз-ўзини тартибга солиш механизмларини ривожлантириш, соҳавий стандартларни ишлаб чиқиш ва тизимли хавфларни камайтиришдан иборат. Бундай ёндашув бозорнинг янада барқарор ва прогноз қилинадиган тарзда ривожланишини таъминлайди, давлат органларига эса тартибга солиш сиёсатида профессионал ҳамжамиятнинг эксперт позициясига таяниш имконини беради.
– Ассоциация ўз фаолиятини қайси асосий йўналишлар бўйича ривожлантирмоқда, хусусан BNPL сегментида?
– Ассоциация фаолияти бир нечта стратегик йўналишлар бўйича шакллантирилган:
● соҳавий стандартлар ва хулқ-атвор кодексларини ишлаб чиқиш;
● норматив-ҳуқуқий ташаббуслар ва регулятор ўзгаришларини муҳокама қилишда иштирок этиш;
● бозор иштирокчиларининг профессионал компетенцияларини ривожлантириш;
● молиявий инклюзияни ва рақамли тўлов ечимларини илгари суриш;
● истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва молиявий маҳсулотларга нисбатан этик ёндашувни шакллантириш.
Аҳолининг молиявий хулқ-атворига бевосита таъсир кўрсатадиган сегментларга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Шундай сегментлардан бири – BNPL (Buy Now, Pay Later) бозоридир.
– BNPL хизмати уни банк маҳсулотлари орасида энг оммабоп йўналишлардан бирига айлантирган устунликка эга. Аммо нега BNPL юқори масъулият талаб қиладиган соҳа ҳисобланади?
– BNPL моделлари классик кредитлашга муқобил сифатида фаол ривожланиб, товарлар ва хизматлардан фойдаланиш имкониятларини кенгайтирмоқда. Бироқ шаффоф қоидалар мавжуд бўлмаган шароитда бундай маҳсулотлар аҳоли қарздорлигининг ортиши ва фойдаланувчилар молиявий барқарорлигининг пасайиши хавфини келтириб чиқаради. Ушбу сегментнинг сезгирлигини ҳисобга олган ҳолда, Ўзбекистон ФинТех Ассоциацияси BNPL’ни алоҳида иш йўналиши сифатида белгилади. Асосий эътибор бозор иштирокчиларининг ўз-ўзини тартибга солиши ва профессионал масъулиятига қаратилди, хусусан этик кодекс ишлаб чиқилди.
– У ҳолда BNPL Этик кодекси нима ва унинг моҳияти нимада, деган табиий савол туғилади.
– Ушбу йўналишда Ассоциациянинг асосий инструменти BNPL’нинг Этик кодекси ҳисобланади. Мазкур ҳужжат бўлиб тўлаш ва кечиктирилган тўлов хизматларини кўрсатувчи компаниялар учун ҳалол ва масъулиятли хулқ-атворнинг ягона тамойилларини белгилаб беради. Кодекс ахборотни ошкор этиш, мижозлар билан ўзаро муносабатлар, тўлов қобилиятини баҳолаш, муддати ўтган қарздорликни бошқариш, шунингдек, ички комплаенс жараёнларини тартибга солади. Унинг асосий мақсади – фойдаланувчилар учун тушунарли ва адолатли шартларни таъминлаш, бозор иштирокчилари учун эса репутацион ва регулятор хавфларни камайтиришдан иборат. Муҳим жиҳати шундаки, ушбу Кодекс амалий характерга эга бўлиб, формал талабларни бажаришга эмас, балки BNPL маҳсулотларига бўлган узоқ муддатли ишончни шакллантиришга қаратилган. Ҳозирги кунда бозорнинг 80 фоизини шакллантирадиган энг йирик BNPL-провайдерлар ушбу Кодексни қабул қилиб, имзолаган, қолган бозор иштирокчилари эса унинг тамойилларини 2026 йилдан бошлаб жорий этадилар.
– Бугун финтех бозорининг молиявий регулятор билан ўзаро ҳамкорлиги қандай йўлга қўйилган ва уни тартибга солишда қандай трансформациялар кутилмоқда?
– Ўзбекистон молиявий сектори ҳозирда фаол трансформация босқичини бошдан кечирмоқда ва бу жараёнда норматив-ҳуқуқий база ҳал қилувчи ўрин тутади. Айнан тартибга солиш сифатининг юқорилиги янги маҳсулотларни бозорга чиқариш тезлигини, фойдаланувчилар ишонч даражаси ва компанияларнинг масштаблашиш имкониятларини белгилаб беради. Бугунги кунда регулятор, соҳавий ассоциациялар ва бизнес ўртасидаги ўзаро муносабатлар очиқ, конструктив ва тизимли тус олмоқда – бу ўтган йиллар билан солиштирганда сезиларли эволюциядир.